Người phụ nữ đầu tiên công bố Nobel Vật lý: Từ cô bé làng biển "đi theo sự tò mò" đến chiếc ghế 287 năm chỉ dành cho đàn ông

Ngày 12/11/2025, tại Đại hội của Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển (KVA), Giáo sư Vật lý Ellen Moons của Đại học Karlstad được bầu làm Tổng thư ký mới, kế nhiệm Giáo sư Hans Ellegren. Bà nhậm chức từ ngày 1/1/2026, nhiệm kỳ 4 năm, và là người phụ nữ đầu tiên giữ vị trí này kể từ khi Viện thành lập năm 1739. KVA từng có 4 nữ Chủ tịch, nhưng ghế Tổng thư ký - người trực tiếp điều hành Viện - thì đến nay mới có một phụ nữ ngồi vào.

Đây là vị trí đặc biệt. KVA là cơ quan trao giải Nobel Vật lý, Nobel Hóa học và giải Kinh tế tưởng nhớ Alfred Nobel, trong khi giải Y học và Văn học do các tổ chức Thụy Điển khác phụ trách, còn giải Hòa bình được quyết định tại Oslo. Nói cách khác, ba trong sáu hạng mục Nobel được xướng tên qua giọng của người ngồi ghế này. Trước đó, Nobel Văn học và Nobel Hòa bình từng được phụ nữ công bố, như nhà văn Sara Danius của Viện Hàn lâm Thụy Điển giai đoạn 2015-2017. Nhưng với ba hạng mục do KVA trao, đây là lần đầu tiên.

Về trách nhiệm cụ thể, bà là người gọi điện báo tin cho các nhà khoa học đoạt giải vào ngày công bố, chủ trì buổi công bố và họp báo, còn việc lựa chọn và phần giải thích khoa học do các ủy ban Nobel đảm nhận. Ngoài ánh đèn Nobel, bà điều hành toàn bộ hoạt động của một Viện có khoảng 650 viện sĩ Thụy Điển và quốc tế, trong đó giải Nobel chỉ là một phần, dù là phần nổi bật nhất.

Bình luận về cột mốc này, bà nói: "Thật lạ là chuyện này đã không xảy ra sớm hơn". Nhưng bà cũng rất tỉnh táo. Trả lời đài VRT của Bỉ, bà cho rằng đây phần nào là một dấu mốc, "nó được chú ý nhiều, nhưng có lẽ không lớn như nghe có vẻ".

Ellen Moons lớn lên ở Wulpen, một ngôi làng nhỏ thuộc vùng ven biển Koksijde của Bỉ, là con một. Cha bà, nay đã mất, là nhà báo. Mẹ bà là y tá kiêm nhà điêu khắc.

Tình yêu Vật lý đến từ một lớp học. Thầy giáo Vật lý Hugo Van Gheluwe ở trường trung học Atheneum Veurne làm bài giảng trở nên hấp dẫn bằng các thí nghiệm ngay trên lớp: bắt đầu từ quan sát rồi mới rút ra công thức. Sau này bà nhận ra, đó chính là bản chất của nghiên cứu khoa học - kiểm chứng giả thuyết. Năm 2011, khi bà nhận Giải Vật lý Thụy Điển, người thầy cũ đã liên lạc để viết về bà trên báo trường.

Con đường không suôn sẻ ngay từ đầu. Bà vào ngành Vật lý ở Đại học Ghent năm 1984 và kể rằng những tuần đầu choáng ngợp đến mức bà từng bỏ học nửa ngày, rồi quay lại nhờ gia đình động viên.

Thời làm luận văn tại Khoa Khoa học Chất rắn với Giáo sư Felix Cardon, niềm say mê pin mặt trời của bà bắt đầu hình thành. Bà muốn nghiên cứu lớp dẫn điện trong suốt dùng cho pin mặt trời, nhưng đề tài ấy nằm cuối danh sách và cuối cùng bà không được chọn. Cũng trong những năm ấy, Giáo sư Walter Gomes khuyến khích bà ra nước ngoài.

Nhờ một tờ rơi học bổng tình cờ phát hiện, năm 1989 bà sang Viện Khoa học Weizmann ở Israel. Chín tháng dự kiến làm sinh viên trao đổi biến thành năm năm nghiên cứu tiến sĩ, bảo vệ năm 1995. Sau đó, bà làm nghiên cứu ở Delft (Hà Lan), Lausanne (Thụy Sĩ) và Đại học Cambridge (Anh). Tháng 10/2000, bà về Đại học Karlstad ở Thụy Điển, và năm 2011 trở thành giáo sư Vật lý. Bà sống ở Karlstad cùng chồng, một giáo sư hóa lý cùng trường, và cậu con trai 18 tuổi.

Hướng nghiên cứu của bà là vật liệu mới cho pin mặt trời, trọng tâm là pin mặt trời hữu cơ. Theo bà, pin silicon truyền thống hiệu quả nhưng tốn nhiều năng lượng để sản xuất, còn pin hữu cơ có thể rẻ, nhẹ, dẻo, thậm chí in được theo cuộn. Vấn đề là tuổi thọ của chúng còn quá ngắn, và nhóm của bà tìm hiểu vì sao chúng xuống cấp.

Bà được bầu làm viện sĩ KVA năm 2017, là thành viên Ủy ban Nobel Vật lý từ năm 2022 và làm Chủ tịch Ủy ban năm 2024. Khi nhận chức Tổng thư ký, bà rời Ủy ban này. 

Nhìn lại hành trình, bà tóm gọn: "Tôi chưa từng có kế hoạch lớn. Tôi chỉ đi theo sự tò mò". Lời khuyên bà gửi cho chính mình năm 18 tuổi cũng giản dị: "Hãy theo đuổi điều mình thích. Và chia bước lớn thành những bước nhỏ". Bà từng sống đúng như thế khi làm tiến sĩ ở Israel: "Không dễ chút nào. Tôi đã thực sự hoài nghi. Nhưng từng bước một. Và tôi thích nghi nhanh. Mỗi đất nước mới lại dần trở thành một mái nhà".

Bà cũng không vội gật đầu với chức Tổng thư ký. Bà thừa nhận từng do dự vì không muốn rời bỏ hoàn toàn nghiên cứu và các nghiên cứu sinh, nhưng cơ hội như vậy có thể không đến lần hai. Bà chọn chia thời gian 80% cho Viện, 20% cho trường đại học.

Khi được hỏi về danh hiệu "người phụ nữ đầu tiên", bà nói: "Tất nhiên đó là dấu mốc lịch sử, nhưng người ta không đưa ra quyết định như vậy vì lý do đó". Bà xem vai trò của mình như người phá băng cho các thế hệ sau, vì khi phụ nữ trẻ nhìn thấy những tấm gương, họ tin rằng cánh cửa sẽ không đóng mãi.

Bà cũng thẳng thắn về các con số. Theo bà, phụ nữ hiện diện khá đông trong sinh học và hóa học, nhưng vật lý và kỹ thuật vẫn do nam giới chiếm đa số, và càng lên cao trên nấc thang học thuật, phụ nữ càng ít. Ngay cả ở Thụy Điển, quốc gia nổi tiếng về bình đẳng, cũng chỉ 30% giáo sư là nữ. Ngay trong KVA, nữ giới chiếm khoảng 20% số viện sĩ, dù 45% viện sĩ mới được bầu trong 5 năm gần đây là phụ nữ.

Nhưng bà không cho rằng mình có thể "thay đổi" Nobel. Theo bà, di chúc của Alfred Nobel vẫn quyết định tiêu chí. Vì khoảng cách giữa nghiên cứu cơ bản và ứng dụng rất dài, giải thường trao cho người lớn tuổi, phần lớn là nam giới vì trước đây rất ít phụ nữ làm nghiên cứu. Bà kỳ vọng sẽ có ngày càng nhiều nhà khoa học nữ đoạt giải.