Vì sao các bà mẹ lần đầu sinh con dễ bị trầm cảm?

Rất nhiều bà mẹ có chung cảm nhận, khi mang thai vui mừng bao nhiêu thì sau khi sinh con lại dễ rơi vào cảm giác hụt hẫng bấy nhiêu.

Ngày còn mang thai, chúng ta thường vuốt ve bụng bầu, tưởng tượng đến cảnh mỗi ngày được ngắm nhìn, ôm ấp con trong vòng tay và nghĩ rằng đó sẽ là quãng thời gian vô cùng hạnh phúc.

Nhưng khi em bé thực sự chào đời, nhiều người mới nhận ra mình đang bị bao trùm bởi cảm giác lo âu, cô đơn và bất lực.

Dù con rất đáng yêu, nhiều bà mẹ vẫn không cảm thấy vui vẻ. Thậm chí chỉ vì một chuyện nhỏ cũng có thể bật khóc hoặc nổi giận.

Trước đây, những biểu hiện cảm xúc thất thường của các bà mẹ mới sinh thường bị cho là “quá nhạy cảm” hoặc “làm quá”.

Tuy nhiên, cùng với sự phổ biến của kiến thức thai sản trong những năm gần đây, mọi người dần hiểu rằng đó không phải là sự yếu đuối hay làm màu, mà có thể là biểu hiện của chứng trầm cảm sau sinh.

Vì sao các bà mẹ mới sinh dễ bị trầm cảm?

Các nghiên cứu hiện đại cho thấy rất nhiều phụ nữ xuất hiện các triệu chứng trầm cảm sau sinh.

Họ có thể cảm thấy buồn bã, bất lực mà không rõ nguyên nhân, luôn lo lắng mình chăm con không tốt và thường tự trách bản thân vì những chuyện rất nhỏ.

So với phụ nữ bình thường, nguy cơ trầm cảm ở các bà mẹ mới sinh cao hơn gấp hơn 4 lần.

Về mặt y học, điều này có liên quan mật thiết đến sự thay đổi đột ngột của hormone estrogen.

Trong thời kỳ mang thai, nồng độ estrogen trong cơ thể phụ nữ liên tục tăng cao. Tuy nhiên sau khi sinh, lượng hormone này lại giảm mạnh trong thời gian rất ngắn.

Sự sụt giảm nhanh chóng của estrogen có thể khiến các bà mẹ xuất hiện cảm giác bất an, lo âu, cô đơn, từ đó làm tăng nguy cơ trầm cảm sau sinh.

Nhưng tại sao cơ thể lại phản ứng như vậy? Liệu trầm cảm sau sinh có mang ý nghĩa nào về mặt tiến hóa hay không?

Một nghiên cứu gần đây đã đưa ra góc nhìn khác: trầm cảm sau sinh không phải để đánh gục người mẹ, mà có thể là một cơ chế khiến họ tìm kiếm sự hỗ trợ từ cộng đồng.

Trầm cảm có thể là tín hiệu thúc đẩy các bà mẹ kết nối với nhau

Cách đây hàng triệu năm, phụ nữ không phải một mình gánh vác toàn bộ việc chăm sóc con cái như ngày nay.

Họ sống trong các bộ lạc và cùng nhau nuôi dạy trẻ theo mô hình “nuôi con tập thể”.

Nhà khoa học Nhật Bản Matsuzawa Tetsuro phát hiện rằng người Baka – một nhóm dân cư sống trong rừng ở Cameroon (châu Phi) – đến nay vẫn duy trì phần nào hình thức nuôi dạy trẻ này.

Tại đây, tỷ lệ sinh con rất cao. Có những phụ nữ sinh tới 11 người con.

Nghe có vẻ khó tin, nhưng bí quyết nằm ở việc các bà mẹ trong cộng đồng cùng nhau chăm sóc trẻ.

Khi một người mẹ cần đi lao động, cô có thể yên tâm gửi con cho những người phụ nữ khác trong bộ lạc. Sau khi xong việc, cô sẽ quay lại đón con.

Cách nuôi dạy này không chỉ giúp giảm gánh nặng cho từng cá nhân mà còn tạo điều kiện để các bà mẹ trao đổi kinh nghiệm, hỗ trợ lẫn nhau và giúp những người lần đầu làm mẹ học hỏi kỹ năng chăm sóc trẻ.

Theo góc nhìn tiến hóa, cảm giác lo âu và trầm cảm sau sinh có thể là một cơ chế khiến người mẹ chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ từ người khác.

Bởi khi cảm thấy bất lực hoặc căng thẳng, con người thường có xu hướng chia sẻ và cầu cứu cộng đồng xung quanh.

Đó cũng là lý do ở bất kỳ quốc gia hay thời đại nào, các bà mẹ thường dễ dàng kết nối với nhau để tâm sự về những niềm vui, nỗi buồn trong hành trình nuôi con.

Đáng tiếc là trong xã hội hiện đại, mô hình “nuôi con tập thể” gần như không còn tồn tại.

Nhiều phụ nữ thậm chí không nhận được sự hỗ trợ từ gia đình hay chồng và phải một mình gánh vác việc chăm con.

Điều này khiến áp lực nuôi dạy trẻ trở nên nặng nề hơn rất nhiều.

Matsuzawa Tetsuro từng nhận định rằng quá trình tiến hóa đã khiến con người trở thành loài phải hợp tác để nuôi dưỡng con cái.

Theo ông, khoảng 7 triệu năm trước, con người và tinh tinh có chung tổ tiên và có phương thức nuôi con tương đối giống nhau.

Tuy nhiên sau đó, con người phát triển khả năng sinh sản với tần suất cao hơn và hình thành mô hình nuôi dạy con mang tính cộng đồng, nhờ đó dân số tăng nhanh.

Trong khi đó, tinh tinh ngày nay vẫn phải dành khoảng 5 năm để chăm sóc một con non trước khi có thể tiếp tục sinh sản.

Vì vậy, nhà khoa học này cho rằng việc một người mẹ phải đơn độc nuôi con thực chất đã vượt quá khả năng thích nghi vốn có của con người.

Mẹ mới sinh nên làm gì để đối phó với trầm cảm sau sinh?

Nếu không thể quay lại mô hình nuôi con tập thể như trước đây, các bà mẹ có thể áp dụng một số giải pháp sau:

1. Học kiến thức nuôi dạy con từ sớm

Nhiều phụ nữ gặp khó khăn trong việc thích nghi với vai trò làm mẹ vì trước đó họ ít có cơ hội quan sát người khác chăm sóc trẻ nhỏ và cũng chưa được trang bị kiến thức cần thiết.

Trong một nghiên cứu, các nhà khoa học yêu cầu 10 nữ sinh viên chưa từng sinh con tham gia khóa học chăm sóc trẻ sơ sinh trong 3 tháng, mỗi tuần 2 giờ.

Kết quả cho thấy sau quá trình học tập, các vùng não liên quan đến sự chăm sóc và tình cảm dành cho trẻ trở nên hoạt động mạnh hơn.

Điều này cho thấy việc học hỏi trước có thể giúp phụ nữ chuẩn bị tốt hơn về mặt tâm lý cho vai trò làm mẹ.

Một nghiên cứu tương tự trên tinh tinh cũng cho kết quả thú vị.

Những con tinh tinh được nuôi trong môi trường nhân tạo thường tỏ ra hoảng sợ khi lần đầu sinh con.

Nhưng nếu trong thời gian mang thai chúng được xem các video về tinh tinh mẹ chăm con và được hướng dẫn bằng mô hình đồ chơi, chúng sẽ bình tĩnh hơn và biết cách ôm ấp, chăm sóc con non sau khi sinh.

Điều đó cho thấy việc chuẩn bị kiến thức và kỹ năng từ sớm là rất quan trọng.

2. Học cách tìm kiếm sự giúp đỡ

Các nghiên cứu về tiến hóa cho thấy việc nuôi con chưa bao giờ là trách nhiệm của riêng người mẹ.

Ngày xưa, dù người cha ít tham gia chăm sóc trẻ nhưng các bà mẹ vẫn có thể hỗ trợ lẫn nhau.

Ngày nay, nhiều phụ nữ phải một mình đối mặt với vô số khó khăn, trong khi cơ thể vẫn chịu ảnh hưởng của những biến động hormone sau sinh.

Vì vậy, nếu cảm thấy quá tải, các bà mẹ không nên tự trách mình.

Thiếu kinh nghiệm chăm con không có nghĩa là bạn thất bại.

Thường xuyên lo lắng, nghi ngờ bản thân hay dễ xúc động sau sinh cũng không phải là điều đáng xấu hổ.

Nuôi dạy một đứa trẻ vốn là công việc rất khó khăn.

Hãy giảm bớt những kỳ vọng quá cao dành cho bản thân, học cách chấp nhận và chăm sóc chính mình.

Đồng thời, đừng ngại tìm kiếm sự hỗ trợ từ chồng, người thân, bạn bè, đồng nghiệp, các nhóm cha mẹ, bác sĩ, chuyên gia hoặc các nguồn kiến thức nuôi dạy trẻ đáng tin cậy.

Chia sẻ gánh nặng sẽ giúp người mẹ giữ được tinh thần tích cực và thích nghi với vai trò mới nhanh hơn.

3. Dù vụng về, người cha vẫn là một đồng đội quan trọng

Ai cũng biết việc chăm sóc con là trách nhiệm của cả cha và mẹ.

Tuy nhiên trong thực tế, không ít bà mẹ ngại giao con cho chồng vì cho rằng họ thiếu chủ động hoặc không đủ khéo léo.

Các nhà khoa học cho rằng điều này có thể liên quan đến sự khác biệt về hormone và cấu trúc não bộ giữa nam và nữ.

Trong quá trình sinh nở và cho con bú, cơ thể người mẹ tiết ra nhiều oxytocin – loại hormone giúp tăng cường tình cảm gắn bó với em bé.

Tuy nhiên, hormone này cũng có thể khiến người mẹ trở nên nhạy cảm hơn và dễ khó chịu với cách chăm con của người khác, bao gồm cả chồng.

Bên cạnh đó, nghiên cứu cho thấy phụ nữ thường nhạy cảm hơn với tiếng khóc của trẻ sơ sinh, trong khi nam giới có phản ứng ít khác biệt hơn trước các loại âm thanh.

Điều đó có nghĩa là nhiều người cha không phải cố tình thờ ơ, mà đơn giản họ cần thêm thời gian để học hỏi và thích nghi.

Nếu được trao cơ hội, họ hoàn toàn có thể trở thành những người chăm con tốt.

Hơn nữa, người cha còn mang lại cho trẻ những trải nghiệm mà người mẹ khó thay thế.

Trong khi các bà mẹ thường có xu hướng chăm sóc con theo cách nhẹ nhàng, an toàn thì các ông bố lại thích những trò chơi vận động, khám phá và thử thách hơn.

Những trải nghiệm này góp phần giúp trẻ phát triển sự tự tin, tính độc lập, khả năng giao tiếp và kỹ năng học hỏi.

Vì vậy, thay vì ôm hết mọi việc vào mình, các bà mẹ có thể mạnh dạn trao cho người cha nhiều cơ hội hơn để tham gia vào quá trình nuôi dạy con.

Điều này không chỉ tốt cho trẻ mà còn giúp cải thiện sức khỏe tinh thần của người mẹ và tăng sự gắn kết trong gia đình.

Tác giả: Tiểu Dạng Mã - tốt nghiệp thạc sĩ Đại học Phúc Đán,

chuyên gia tư vấn giáo dục mầm non,

tư vấn giáo dục gia đình và tư vấn tâm lý

Nguồn: Sohu