Hội chứng hoàng hôn ở người cao tuổi: Những điều gia đình cần biết năm 2026

Mỗi khi thời tiết nhiều ngày âm u, mưa kéo dài, thời gian có ánh nắng giảm đột ngột, không ít gia đình có người thân mắc chứng sa sút trí tuệ nhận thấy: Nhịp sinh hoạt vốn khá ổn định của người cao tuổi bỗng trở nên khác thường vào lúc hoàng hôn. Họ dễ cáu gắt, đi lại bồn chồn, thậm chí liên tục tìm kiếm những người thân đã qua đời.

Các chuyên gia nhắc nhở rằng đây chưa chắc là dấu hiệu bệnh nặng lên, mà có thể là hiện tượng khá phổ biến ở bệnh nhân sa sút trí tuệ gọi là "hội chứng hoàng hôn" (sundowning syndrome).

Bác sĩ Khâu Hủ Hoài, khoa Thần kinh, Bệnh viện Đào Viên thuộc Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan (Trung Quốc), chia sẻ một trường hợp tại phòng khám: một cụ bà 75 tuổi mắc sa sút trí tuệ, khi thời tiết ổn định và có nhiều ánh nắng thì sinh hoạt hằng ngày tương đối bình thường. Tuy nhiên từ khi bước vào mùa đông, trời chuyển sang âm u, lạnh và mưa nhiều, hoạt động ngoài trời giảm hẳn, bà bắt đầu xuất hiện những thay đổi rõ rệt vào buổi chiều tối.

Không chỉ trở nên bất an về mặt cảm xúc, bà còn liên tục nói muốn "về nhà tìm bố mẹ", dù những người thân mà bà nhắc đến thực tế đã qua đời nhiều năm.

Điều này khiến gia đình rất lo lắng, nghi ngờ liệu thuốc điều trị hoặc cách chăm sóc có vấn đề hay không. Sau khi đánh giá, bác sĩ Khâu cho rằng đây không phải là bệnh đột ngột xấu đi, mà là biểu hiện điển hình của hội chứng hoàng hôn, có liên quan mật thiết đến ánh sáng môi trường và sự thay đổi trong sinh hoạt hằng ngày.

Bác sĩ Khâu giải thích, hội chứng hoàng hôn không phải là một chẩn đoán bệnh riêng, mà là hiện tượng các triệu chứng cảm xúc và hành vi của bệnh nhân sa sút trí tuệ trở nên nặng hơn vào khoảng chiều tối đến ban đêm. Nguyên nhân chủ yếu là do ánh sáng giảm, nhịp sinh học bị rối loạn và sự mệt mỏi tích lũy cả ngày.

Các biểu hiện thường gặp gồm:

- Bồn chồn, lo lắng

- Đi lại liên tục

- Nhầm lẫn về thời gian hoặc con người

- Thậm chí tin rằng những người thân đã mất vẫn còn sống.

Vì sao trời mưa, âm u dễ khiến triệu chứng nặng hơn?

Theo bác sĩ Khâu, thời tiết lạnh và mưa thường đi kèm với thiếu ánh nắng và giảm hoạt động thể chất, điều này dễ làm rối loạn nhịp sinh học ngày - đêm của người bệnh.

Bên cạnh đó, đến chiều tối, não bộ đã tích lũy cả ngày các gánh nặng nhận thức, nên bệnh nhân dễ rơi vào trạng thái bối rối và bất an. Vì vậy gia đình thường lầm tưởng rằng bệnh đột ngột nặng lên, trong khi thực tế phần lớn liên quan đến yếu tố môi trường.

Bác sĩ khuyến nghị gia đình có thể điều chỉnh môi trường và thói quen sinh hoạt, chẳng hạn: bật đèn sớm vào buổi chiều để giữ không gian trong nhà sáng sủa, sắp xếp hoạt động phù hợp vào ban ngày, tránh kích thích quá mức vào buổi tối, đồng thời dùng cách trấn an thay vì tranh cãi với người bệnh để giảm cảm giác bất an.

Nền tảng chăm sóc tại nhà YouCare (Ưu Chiếu Hộ) cũng cho biết, do khả năng nhận thức suy giảm, bệnh nhân sa sút trí tuệ đặc biệt nhạy cảm với những thay đổi của môi trường. Khi trời dần tối vào lúc hoàng hôn, các tín hiệu thị giác giảm đi, dễ khiến họ cảm thấy bất an và bồn chồn.

Ngoài ra, trong quá trình thoái hóa, đồng hồ sinh học của cơ thể cũng bị rối loạn. Một số người cao tuổi có thể nhầm rằng "đã đến giờ ngủ" hoặc "đã đến lúc phải ra ngoài làm việc", từ đó dẫn đến rối loạn cảm xúc.

Những ai dễ gặp hội chứng hoàng hôn?

Nhìn chung, bệnh nhân sa sút trí tuệ từ mức độ trung bình trở lên dễ xuất hiện các triệu chứng rõ rệt. Ngoài bồn chồn, cáu gắt và đi lại liên tục, họ còn có thể bị rối loạn ý thức, hoang tưởng hoặc các hành vi lặp lại.

Ví dụ từng có trường hợp mỗi ngày đều liên tục kiểm tra cửa sổ: không chỉ đóng chặt mà còn dán báo lên kính, dùng kẹp quần áo cố định rèm cửa, khiến người thân rất vất vả. Những hành vi này thường không phải cố ý gây rối, mà là cách người bệnh tìm kiếm cảm giác an toàn khi rơi vào trạng thái bối rối.

Đáng chú ý, hội chứng hoàng hôn không chỉ làm tăng gánh nặng chăm sóc mà còn làm tăng nguy cơ người bệnh đi lạc. Nền tảng YouCare khuyến nghị 10 biện pháp sau:

1. Bật đèn sớm vào buổi chiều để tăng độ sáng trong nhà, giảm bóng tối.

2. Có thể ngủ trưa nhưng không nên quá lâu để tránh ảnh hưởng giấc ngủ ban đêm.

3. Giảm tiếng ồn và các yếu tố gây xao nhãng.

4. Khi triệu chứng xuất hiện, tránh trách mắng hoặc cưỡng ép, có thể chuyển hướng sự chú ý.

5. Duy trì nhịp sinh hoạt đều đặn.

6. Sắp xếp các hoạt động nhẹ, có người thân cùng tham gia để tăng cảm giác an toàn.

7. Hạn chế đồ uống kích thích như cà phê hoặc trà đặc.

8. Theo dõi các dấu hiệu khó chịu hoặc bệnh lý cơ thể để loại trừ nguyên nhân sinh lý.

9. Tăng độ khó khi mở cửa chính hoặc cho người bệnh đeo vòng tay điện tử để tránh đi lạc.

10. Bố trí môi trường quen thuộc, ấm áp như trưng bày ảnh cũ hoặc mở những bài hát quen thuộc.

Bác sĩ Khâu nhấn mạnh, nếu các triệu chứng hành vi ảnh hưởng đến an toàn trong gia đình, gây rối loạn giấc ngủ nghiêm trọng hoặc làm tăng áp lực chăm sóc, người nhà nên đưa bệnh nhân tái khám để trao đổi với bác sĩ, đánh giá xem có cần can thiệp chuyên môn hoặc điều chỉnh thuốc hay không.