Hơn nửa năm trôi qua, nhiều người bỗng sống tằn tiện hơn: “Chi tiêu trả thù” có lẽ là lời khuyên dễ khiến ví tiền trả giá nhất

Vài tháng đầu năm thường là khoảng thời gian con người dễ đặt ra những mục tiêu đầy hứng khởi. Có người muốn đổi chiếc xe đã sử dụng nhiều năm, có người lên kế hoạch cho một chuyến du lịch dài ngày, có người tự hứa rằng năm nay sẽ "sống cho mình nhiều hơn" sau một thời gian dài dè sẻn.

Thế nhưng, khi hơn nửa năm trôi qua, không ít kế hoạch như vậy lại âm thầm được gạch bỏ.

Một chuyến du lịch từng được lên lịch kỹ càng có thể được thay bằng vài ngày nghỉ gần nhà. Chiếc điện thoại mới ra mắt không còn tạo cảm giác "phải mua ngay", bởi chiếc máy cũ vẫn dùng tốt. Người từng có thói quen gọi taxi cho tiện bắt đầu mở vài ứng dụng để so giá. Khi đi siêu thị, họ chú ý nhiều hơn tới khuyến mại, hạn sử dụng và chênh lệch giá giữa các sản phẩm.

Những thay đổi rất nhỏ ấy lại cho thấy một điều khá lớn: tâm lý tiêu dùng đang chuyển từ "tự thưởng" sang "tự bảo vệ".

Người ta không ngừng tiêu tiền, họ chỉ không còn muốn tiêu một cách vô tư

Trong nhiều năm, một quan niệm tài chính rất phổ biến là: tiền kiếm được phải dùng để tận hưởng cuộc sống. Những câu như "tiền phải kiếm chứ không phải tiết kiệm", "đời người có bao lâu mà không dám tiêu" hay "càng tiết kiệm càng nghèo" thường được chia sẻ như một lời khuyến khích mọi người thoát khỏi tâm lý dè sẻn quá mức.

Ở một góc độ nhất định, điều đó không sai. Một cuộc sống chỉ biết tích cóp mà không dành tiền cho sức khỏe, trải nghiệm hay những nhu cầu thực sự cần thiết cũng dễ trở thành cực đoan.

Nhưng vấn đề xuất hiện khi "chi tiêu cho cuộc sống" bị đẩy thành "chi tiêu để bù đắp". Sau những giai đoạn khó khăn, nhiều người dễ rơi vào tâm lý muốn mua sắm nhiều hơn, đi du lịch nhiều hơn hoặc mạnh tay nâng cấp chất lượng sống như một cách tự thưởng. Khái niệm "chi tiêu trả thù" vì thế từng được nhắc đến khá nhiều.

Thực tế, khả năng chi tiêu không chỉ phụ thuộc vào việc một người đang có bao nhiêu tiền, mà còn phụ thuộc vào việc họ tin rằng mình sẽ tiếp tục kiếm được bao nhiêu trong tương lai.

Khi thu nhập được dự đoán ổn định, công việc dễ tìm và cơ hội tăng lương tương đối rõ ràng, người ta sẵn sàng sử dụng một phần thu nhập tương lai cho nhu cầu hiện tại. Ngược lại, khi khả năng kiếm tiền phía trước trở nên khó đoán, phản ứng tự nhiên là giữ lại nhiều tiền hơn.

Bởi vậy, sự tằn tiện xuất hiện trong nhiều gia đình hiện nay không nhất thiết đồng nghĩa với việc họ nghèo đi. Nó có thể đơn giản là biểu hiện của một tâm lý phòng thủ mạnh hơn.

Thứ người trung niên bắt đầu coi là "xa xỉ" không còn nằm trong cửa hàng

Ở tuổi đôi mươi, một món đồ đắt tiền đôi khi là dấu hiệu của việc "mình đã làm được". Nhưng càng bước vào tuổi trung niên, khái niệm giàu có của nhiều người dần thay đổi.

Một chiếc xe đẹp vẫn hấp dẫn. Một chuyến du lịch xa vẫn đáng mơ ước. Một món đồ công nghệ mới vẫn có thể khiến người ta thích thú. Tuy nhiên, cảm giác an toàn khi trong tài khoản có đủ tiền để duy trì cuộc sống vài tháng nếu thu nhập gián đoạn lại ngày càng trở nên quan trọng.

Đó là lý do một người hoàn toàn có thể đủ tiền mua chiếc điện thoại mới nhưng vẫn quyết định dùng chiếc cũ thêm hai năm. Một gia đình có thể đủ khả năng chi vài chục triệu đồng cho kỳ nghỉ nhưng cuối cùng chọn chuyến đi gần hơn. Họ không nhất thiết đang gặp khó khăn tài chính; họ chỉ đang đánh giá lại thứ gì đáng để đổi lấy số tiền mình đã vất vả kiếm được.

Càng lớn tuổi, bài toán tiền bạc càng có thêm nhiều biến số. Ngoài chi phí sinh hoạt, nhiều gia đình còn phải tính đến tiền học của con, khoản vay mua nhà, chăm sóc cha mẹ lớn tuổi, sức khỏe bản thân và quỹ nghỉ hưu.

Khi trách nhiệm tăng lên, số dư tài khoản đôi khi đem lại cảm giác dễ chịu hơn một món đồ mới.

"Càng tiết kiệm càng nghèo" là một phép đánh tráo nguyên nhân và kết quả

Một trong những lập luận thường được dùng để khuyến khích tiêu dùng là: nếu quá tiết kiệm, con người sẽ ngày càng nghèo.

Nghe qua có vẻ hợp lý. Người có thu nhập cao thường ít phải tính toán từng khoản nhỏ, trong khi người có ngân sách eo hẹp buộc phải cân nhắc nhiều hơn. Từ đó rất dễ hình thành kết luận rằng tiết kiệm là tư duy của người nghèo.

Nhưng mối quan hệ nhân quả thực tế thường ngược lại.

Không phải vì tiết kiệm nên một người trở nên thiếu tiền. Nhiều người tiết kiệm chính vì họ nhận thấy nguồn lực của mình có giới hạn.

Một người có thu nhập 20 triệu đồng mỗi tháng nhưng chi 22 triệu đồng không thể trở nên giàu hơn chỉ vì họ có "tư duy dám tiêu". Ngược lại, nếu duy trì mức chi 15 triệu đồng và giữ lại 5 triệu đồng, họ đang tạo ra một vùng đệm tài chính thực sự.

Điều cần phân biệt là tiết kiệm có chủ đích và hà tiện cực đoan.

Tiết kiệm có chủ đích nghĩa là vẫn chi cho những thứ tạo ra giá trị dài hạn như sức khỏe, học tập, trải nghiệm cần thiết hay nâng cao năng lực kiếm tiền, đồng thời giảm những khoản tiêu dùng chỉ phục vụ cảm xúc nhất thời.

Còn hà tiện là từ chối cả những khoản cần thiết chỉ để nhìn con số trong tài khoản tăng lên.

Hai cách sống đó hoàn toàn khác nhau.

Nỗi lo mới không chỉ là mất việc, mà còn là khả năng bị thay thế nhanh hơn

Một yếu tố khác khiến nhiều người thận trọng hơn với tiền bạc là sự thay đổi của thị trường lao động.

Công nghệ, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo đang khiến nhiều công việc được thực hiện nhanh hơn với số lượng nhân sự ít hơn. Ở nhiều lĩnh vực, một người cùng công cụ phù hợp có thể đảm nhận khối lượng công việc trước đây cần đến vài người.

Điều này không có nghĩa mọi công việc sẽ biến mất, nhưng nó khiến một câu hỏi trở nên đáng suy nghĩ hơn: nếu thu nhập hiện tại bị gián đoạn, mình có thể duy trì cuộc sống trong bao lâu?

Đó cũng là lý do quỹ dự phòng ngày càng trở nên quan trọng.

Một người có 6-12 tháng chi phí sinh hoạt trong tài khoản sẽ có nhiều lựa chọn hơn khi công việc gặp vấn đề. Họ có thể dành thời gian tìm vị trí phù hợp hơn, học thêm kỹ năng hoặc thậm chí từ chối một môi trường làm việc không phù hợp.

Ngược lại, khi tài khoản gần như bằng 0, bất kỳ biến động nào cũng có thể trở thành áp lực lớn.

Xét theo cách này, tiền tiết kiệm không chỉ là tiền chưa tiêu. Nó là thời gian, quyền lựa chọn và khả năng nói "không".

"Tiết kiệm trả thù" cũng không nên trở thành một cực đoan mới

Tuy vậy, chuyển từ "chi tiêu trả thù" sang "tiết kiệm trả thù" cũng chưa chắc là đáp án tốt nếu hiểu theo nghĩa cực đoan.

Không mua bất kỳ thứ gì, cắt mọi cuộc gặp gỡ, trì hoãn chăm sóc sức khỏe hoặc biến mỗi lần chi tiền thành cảm giác tội lỗi đều không phải quản lý tài chính lành mạnh.

Thay vì đặt mục tiêu "càng ít tiêu càng tốt", cách hợp lý hơn là phân loại tiền thành ba nhóm: tiền phải chi, tiền đáng chi và tiền có thể không chi.

Tiền phải chi gồm nhà ở, thực phẩm, sức khỏe, học hành và những trách nhiệm thiết yếu. Tiền đáng chi là những khoản thực sự cải thiện chất lượng sống hoặc năng lực làm việc. Còn tiền có thể không chi thường nằm ở những món mua theo cảm xúc, nâng cấp quá sớm hoặc chi tiêu chỉ để chạy theo người khác.

Chỉ cần kiểm soát tốt nhóm thứ ba, một gia đình đã có thể giữ lại một khoản đáng kể mà không cần biến cuộc sống thành chuỗi ngày kham khổ.

Sau cùng, điều đáng tích lũy nhất vẫn là khả năng xoay xở

Nếu nhìn lại những kế hoạch đầu năm chưa thực hiện được, nhiều người có thể cảm thấy mình đã "sống kém đi". Nhưng việc không đổi xe, chưa đi chuyến du lịch xa hay tiếp tục dùng chiếc điện thoại cũ không nhất thiết là một bước lùi.

Đôi khi đó chỉ là dấu hiệu cho thấy thứ tự ưu tiên đã thay đổi.

Ở một giai đoạn mà tương lai khó dự đoán hơn, tài sản quý giá của một gia đình không chỉ nằm ở những gì họ đang sở hữu, mà còn ở khả năng duy trì cuộc sống khi điều không mong muốn xảy ra.

Vì vậy, thay vì "chi tiêu trả thù" hay "tiết kiệm trả thù", có lẽ một khái niệm phù hợp hơn cho nửa cuối năm là chi tiêu tỉnh táo: sẵn sàng bỏ tiền cho những thứ thực sự đáng giá, nhưng cũng đủ bình tĩnh để nói không với những khoản chỉ đem lại cảm giác thỏa mãn trong vài phút.

Bởi sau cùng, cảm giác giàu có bền vững nhất không phải là có thể mua mọi thứ mình thích, mà là không hoảng sợ khi một tháng nào đó thu nhập bất ngờ dừng lại.