Chợ phiên kỳ lạ nhất Việt Nam, chỉ họp vào ngày của những con vật có sừng

Nghe qua tưởng như chuyện lạ, nhưng phiên chợ này thực sự tồn tại ở xã Sì Lở Lầu, tỉnh Lai Châu, với tên gọi quen thuộc là chợ Sì Lở Lầu hay chợ Sừng. Không họp cố định vào thứ Bảy hay Chủ nhật như nhiều chợ phiên vùng cao khác, chợ Sì được tổ chức theo một cách tính lịch riêng gắn với 12 con giáp. Cứ đến ngày con trâu hoặc con dê, người dân lại vượt những cung đường núi để xuống chợ mua bán, thưởng thức món ngon và gặp gỡ người thân, bạn bè. Giữa sương mù vùng biên, phiên chợ không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn lưu giữ một nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc của đồng bào địa phương.

Vì sao chợ Sì Lở Lầu được gọi là "chợ giật lùi"?

Điểm khiến chợ Sì trở nên khác biệt nằm ở lịch họp. Theo phong tục địa phương, chợ diễn ra vào ngày Sửu và ngày Mùi, tương ứng với ngày con trâu và con dê trong hệ thống 12 con giáp. Đây đều là những con vật có sừng, vì thế phiên chợ còn được gọi là chợ phiên "sừng".

Theo tư liệu về chợ phiên Lai Châu, chợ Sì là một trong những phiên chợ lớn của khu vực các xã biên giới phía Bắc Dào San, thu hút người dân trong và ngoài địa phương đến giao thương, mua sắm. Lịch họp theo ngày con vật tạo nên nhịp sinh hoạt khác biệt so với những phiên chợ thường diễn ra vào một thứ cố định trong tuần.

Vì mỗi ngày Sửu hoặc Mùi cách nhau 6 ngày theo chu kỳ 12 con giáp, nếu một phiên rơi vào thứ Bảy thì phiên tiếp theo sẽ rơi vào thứ Sáu, rồi thứ Năm và cứ thế lùi dần. Sau một vòng, lịch lại tiếp tục thay đổi theo chu kỳ. Cách tính này khiến du khách khó nhớ lịch chợ nếu chỉ dựa vào thứ trong tuần, nhưng lại tạo nên nét riêng không dễ nhầm lẫn.

Tên gọi "chợ giật lùi" vì thế xuất phát từ chính cách phiên chợ dịch chuyển qua các ngày trong tuần. Muốn đến đúng dịp, du khách cần tìm hiểu lịch ngày Sửu, ngày Mùi thay vì mặc định chợ chỉ họp vào cuối tuần.

Sì Lở Lầu và câu chuyện về "12 tầng dốc"

Chợ Sì nằm tại Sì Lở Lầu, một địa bàn vùng cao biên giới thuộc tỉnh Lai Châu, cách trung tâm thành phố Lai Châu khoảng 100-105km theo các tư liệu địa phương. Đường đến đây đưa du khách qua những cung đường miền núi, nơi thời tiết có thể thay đổi nhanh và sương mù thường phủ kín cảnh vật vào những thời điểm nhất định trong ngày.

Bản thân tên gọi Sì Lở Lầu cũng mang một câu chuyện thú vị. Theo thông tin từ Chuyên trang Du lịch Vùng đồng bào dân tộc và miền núi, đây là tên gọi có nguồn gốc từ tiếng Quan Hỏa, được diễn giải là "12 tầng dốc". Chợ được đặt tại khu vực có địa hình dốc đặc trưng, gắn với câu nói vui của người Phong Thổ: Đã leo lên 12 tầng dốc mà không đi chợ thì chưa phải đến Sì Lở Lầu.

Hình dung về một phiên chợ nằm giữa địa hình núi cao, quanh năm chịu ảnh hưởng của thời tiết vùng biên đã đủ khiến nơi đây khác biệt với những khu chợ đô thị. Nhưng điều khiến chợ Sì hấp dẫn không chỉ là đường đi hay lịch họp lạ lùng, mà còn là không khí nhộn nhịp hình thành mỗi khi bà con từ các bản làng tập trung về đây.

Theo Thời báo Tài chính Việt Nam, chợ Sì Lở Lầu từng được nâng cấp, sửa chữa và đưa vào sử dụng từ tháng 1/2022. Việc cải tạo không gian chợ giúp người dân thuận lợi hơn trong trao đổi nông sản, hàng tiêu dùng và phát triển hoạt động kinh doanh tại địa phương.

Sương mù bao phủ nhưng phiên chợ vẫn đông vui, nhộn nhịp

Nếu có dịp đến chợ Sì vào đúng ngày họp, du khách có thể bắt gặp khung cảnh sương mù bao phủ những con đường vùng cao. Trong cái lạnh đặc trưng của miền núi, người dân vẫn mang hàng hóa đến chợ từ sớm. Những gian hàng nối tiếp nhau, bày bán nhiều loại nông sản, rau củ, đồ dùng sinh hoạt và sản phẩm do người dân địa phương làm ra.

Không gian chợ vì thế có sự đan xen giữa những hoạt động rất đời thường và nét văn hóa đặc trưng của vùng biên. Người đi chợ chọn mua thực phẩm cho gia đình, người bán tranh thủ giới thiệu nông sản, còn những nhóm bà con gặp nhau thì dừng lại hỏi han chuyện nhà cửa, mùa màng. Với nhiều người, đến chợ không chỉ để mua được món hàng cần thiết mà còn là dịp gặp gỡ những người quen ở các bản xa.

Theo các tư liệu về chợ Sì Lở Lầu, nơi đây có nhiều sản vật núi rừng như thảo quả, mắc khén, hồi, mật ong, măng rừng và táo mèo. Bên cạnh nông sản, chợ còn có những món đồ trang sức bạc được chế tác thủ công như vòng tay, vòng cổ, khuyên tai, thắt lưng hay xà tích. Những mặt hàng ấy phản ánh phần nào đời sống sản xuất, nhu cầu sinh hoạt và nét thẩm mỹ của cộng đồng dân cư vùng cao.

Đến chợ Sì, du khách không chỉ nhìn thấy những món hàng được bày bán mà còn có cơ hội quan sát cách người dân trao đổi, lựa chọn sản phẩm và duy trì những mối quan hệ cộng đồng. Chính nhịp sống ấy làm nên sức hút riêng của chợ phiên, khác với trải nghiệm mua sắm thông thường tại các trung tâm thương mại hay siêu thị.

Khu ẩm thực hấp dẫn với những món ăn đậm chất vùng cao

Một trong những trải nghiệm khó bỏ qua khi ghé chợ phiên vùng cao là thưởng thức đồ ăn ngay tại chợ. Giữa không khí se lạnh, mùi thịt nướng, bánh nóng và các món ăn vừa chế biến dễ khiến người đi chợ muốn dừng chân nghỉ ngơi, nạp năng lượng trước khi tiếp tục tham quan.

Tư liệu về chợ Sì Lở Lầu ghi nhận những món ăn và đặc sản như phở thái tay, đậu phụ nhự, rượu thóc, dưa khô cùng nhiều sản vật địa phương. Đây là những lựa chọn đáng chú ý với du khách muốn tìm hiểu thêm về văn hóa ẩm thực Lai Châu, bên cạnh các món nướng, bánh và đồ ăn được bày bán theo từng phiên.

Mỗi món ăn mang một sắc thái riêng, từ những món nóng thích hợp với thời tiết vùng cao đến các sản phẩm có thể mua về làm quà. Nếu muốn khám phá ẩm thực địa phương, du khách nên dành thời gian đi một vòng chợ trước khi lựa chọn, hỏi người bán về nguyên liệu và cách chế biến, đồng thời ưu tiên những quầy hàng sạch sẽ, thực phẩm được bảo quản phù hợp.

Không khí ăn uống tại chợ cũng là một phần trải nghiệm văn hóa. Người dân có thể ghé ăn sáng, trò chuyện cùng người quen hoặc ngồi nghỉ sau khi mua bán. Với khách phương xa, đây là cơ hội quan sát đời sống thường ngày của bà con thay vì chỉ thưởng thức món ăn trong không gian nhà hàng.

Ở nhiều vùng cao, chợ phiên từ lâu đã vượt ra ngoài vai trò của một nơi trao đổi hàng hóa. Chợ là điểm hẹn định kỳ, nơi người dân từ các bản làng gặp nhau, hỏi thăm chuyện gia đình, trao đổi kinh nghiệm sản xuất và cập nhật những thông tin trong cộng đồng.

Tại Sì Lở Lầu, đặc điểm ấy càng dễ nhận thấy bởi địa hình vùng biên khiến việc đi lại giữa các khu dân cư không phải lúc nào cũng thuận tiện. Ngày chợ trở thành một dịp quan trọng để bà con mang nông sản đến bán, mua những món đồ cần thiết và gặp gỡ người quen. Với người bán, phiên chợ còn tạo thêm cơ hội kiếm thu nhập từ sản phẩm do gia đình làm ra hoặc thu hái được.

Chợ phiên Lai Châu nói chung là không gian giao lưu, sinh hoạt văn hóa của các dân tộc sinh sống quanh vùng. Việc duy trì và cải thiện điều kiện hoạt động của chợ góp phần hỗ trợ trao đổi hàng hóa, phát triển dịch vụ và gìn giữ nét văn hóa truyền thống.

Bởi vậy, giá trị của chợ Sì không chỉ nằm ở lịch họp vào ngày con trâu, con dê hay cái tên "chợ giật lùi" độc đáo. Điều đáng nhớ hơn là cách phiên chợ kết nối những người sống giữa vùng núi cao, duy trì nhịp giao thương và tạo nên một không gian sinh hoạt cộng đồng mang dấu ấn riêng.

Nếu có dịp đến Lai Châu, du khách có thể thử tìm hiểu lịch họp của chợ Sì Lở Lầu để ghé thăm đúng phiên. Một chuyến đi sẽ trọn vẹn hơn khi dành thời gian dạo quanh các gian hàng, thưởng thức món ăn địa phương, tìm hiểu sản vật vùng cao và quan sát nhịp sống của bà con. Giữa sương mù và những con dốc nối tiếp nhau, phiên chợ đặc biệt này mang đến một trải nghiệm khác lạ, nơi nét độc đáo của lịch họp hòa cùng văn hóa giao thương lâu đời của vùng biên giới.