Đọc lại Hồ Xuân Hương ở tuổi 30 mới hiểu: Vì sao một người phụ nữ thế kỷ 18 lại "sống chậm và sống thật" hơn cả phụ nữ thời nay?

Tôi vẫn nhớ buổi học Văn năm lớp 7, cô giáo đọc bốn câu thơ ngắn gọn:

"Thân em vừa trắng lại vừa tròn

Bảy nổi ba chìm với nước non

Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn

Mà em vẫn giữ tấm lòng son".

Cả lớp lúi húi gạch chân vào sách, ghi chép vào vở: "Ẩn dụ", "thân phận phụ nữ phong kiến", "phẩm chất thủy chung". Bài thơ kết thúc trong một bản phân tích đúng quy chuẩn, một điểm 8 ngon lành, và một sự lãng quên dài đằng đẵng suốt mười mấy năm sau đó.

Năm 14 tuổi, tôi không hiểu vì sao một bài thơ chỉ có 4 câu lại được nâng niu suốt hai trăm năm. Tôi cũng không hiểu vì sao người ta phải gọi bà là "Bà chúa thơ Nôm" khi bà chỉ viết về một cái bánh nấu trong nồi nước sôi.

Mãi đến khi bước qua tuổi 30, một đêm mất ngủ, tôi vô tình mở lại bài thơ ấy. Và lần này, từng chữ như đâm thẳng vào ngực.

Năm 30 tuổi, ta đọc thơ bà như đọc nhật ký của chính mình

"Bảy nổi ba chìm với nước non".

Hóa ra phụ nữ thế kỷ 21 chúng ta cũng đang "bảy nổi ba chìm". Chỉ có điều, dòng nước cuốn chúng ta đi không phải là sông nước phong kiến mà là KPI, là deadline, là tin nhắn của sếp lúc 11 giờ đêm, là những lời "khi nào lấy chồng", "khi nào đẻ con", "lương tháng bao nhiêu",... của họ hàng mỗi dịp Tết, là cái app mua sắm sale 50% lúc 2 giờ sáng khiến ta vung tay đặt món đồ thứ năm trong tháng.

"Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn".

Hóa ra cũng vẫn là "tay kẻ nặn" ấy chỉ khác là nó đổi tên thành "kỳ vọng xã hội", "ánh nhìn của người khác", "chuẩn mực thành công". Phụ nữ ngày nay không còn bị ép tam tòng tứ đức, nhưng lại tự ép mình phải vừa giỏi việc nước vừa đảm việc nhà, vừa kiếm tiền giỏi vừa giữ dáng eo, vừa làm mẹ tốt vừa làm vợ hay, vừa hiếu thảo vừa hiện đại.

Bà Hồ Xuân Hương cách chúng ta hơn hai thế kỷ. Vậy mà lạ thay, đọc lại bà ở tuổi 30, tôi thấy bà tỉnh thức hơn rất nhiều phụ nữ tôi quen.

Bà sống chậm vì bà chịu ngồi xuống nhìn vào lòng mình

Có một bài thơ khác của bà tên là "Tự tình":

"Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn

Trơ cái hồng nhan với nước non..."

Hãy thử đặt mình vào không gian ấy. Một người phụ nữ ngồi một mình giữa đêm khuya, tiếng trống canh xa xa vọng lại, tự nhìn mình trong gương đêm và chấp nhận một sự thật: Tôi đang cô đơn.

Bà không bật điện thoại lướt Instagram để khỏa lấp. Bà không gọi điện cho một người đàn ông tệ chỉ để cảm thấy mình còn được ai đó cần đến. Bà không đi mua sắm online lúc 2 giờ sáng để tiêu cảm xúc.

Bà ngồi xuống. Bà đối diện. Bà gọi tên nỗi cô đơn bằng đúng tên của nó và viết thành thơ.

Trong khi đó, phụ nữ thời nay, chúng ta sợ sự yên lặng đến mức không dám tắt thông báo điện thoại quá 30 phút. Chúng ta sợ bữa tối một mình đến mức luôn phải có một bộ phim chạy trên màn hình. Chúng ta sợ nhìn vào nỗi buồn của chính mình đến mức đặt tên cho nó là "burnout", "stress", "post-holiday blues", bất cứ thứ gì chuyên nghiệp và xa lạ chỉ để khỏi phải gọi nó là "tôi đang không ổn".

Bà Hồ Xuân Hương dạy chúng ta một điều mà cả ngành công nghiệp chữa lành tỷ đô đang loay hoay nói lại: Muốn sống chậm, trước hết phải dám ngồi yên với chính mình.

Bà sống thật vì bà dám tự khen mình giữa một xã hội bắt phụ nữ phải nhún nhường

"Thân em vừa trắng lại vừa tròn".

Đọc lại câu thơ này ở tuổi 30, tôi rưng rưng. Bởi vì trong cả một xã hội phong kiến nơi phụ nữ bị dạy phải khiêm cung, phải nhún mình, phải lui vào sau bóng đàn ông, bà đã dám mở miệng tự khẳng định: Tôi đẹp, tôi có giá trị, tôi xứng đáng được trân trọng.

Còn chúng ta, phụ nữ 2026, có dám không?

Khi được khen "hôm nay xinh quá", chúng ta vẫn quen miệng đáp: "Ôi không có đâu, hôm nay tao xấu lắm".

Khi sếp khen một dự án thành công, chúng ta vẫn nói: "May mắn thôi anh ạ, em chỉ làm theo thôi".

Khi bạn bè bảo "mày thật giỏi", chúng ta cười xòa: "Có gì đâu, ai làm cũng được mà".

Bà Hồ Xuân Hương ở thế kỷ 18 đã dạy: Phụ nữ trưởng thành không phải là người luôn nhún mình. Là người dám nhìn nhận giá trị của chính mình kể cả khi xã hội xung quanh muốn họ thu nhỏ lại.

Và quan trọng hơn cả: Bà không cần ai cho phép. Bà tự khen mình. Bà tự ghi lại. Bà tự lưu danh.

Bà giữ "tấm lòng son" không phải sự thủy chung, mà là sự nguyên vẹn của chính mình

Câu thơ cuối "Mà em vẫn giữ tấm lòng son", sách giáo khoa giải thích đó là phẩm chất thủy chung. Nhưng đọc lại ở tuổi 30, tôi nghĩ khác.

"Tấm lòng son" không phải là thủy chung với ai đó bên ngoài. Đó là sự trung thành với chính mình giữa một cuộc đời cứ liên tục bóp nặn ta thành những hình dạng khác nhau.

Lúc 22 tuổi, đời nặn ta thành "cô gái ngoan" theo ý bố mẹ. Lúc 25, đời nặn ta thành "nhân viên chăm chỉ" theo ý sếp. Lúc 28, đời lại nặn ta thành "người yêu hiền" theo ý bạn trai. Lúc 30, đời nặn ta thành "vợ tốt, mẹ giỏi, con dâu thảo" theo ý nhà chồng.

Rắn hay nát, méo hay tròn đều mặc dầu tay kẻ nặn.

Nhưng bên trong, bạn còn giữ được "tấm lòng son" của riêng mình không?

Còn nhớ năm 18 tuổi mình đã mơ gì không? Còn nhớ những giá trị mình từng tin trước khi đi làm văn phòng không? Còn cái gì là "thực sự của mình" không phải vai diễn, không phải kỳ vọng, không phải mặt nạ không?

Bà sống ngắn nhưng bà sống "đầy"

Hồ Xuân Hương không sống thọ. Bà đi qua hai đời chồng làm lẽ, mất mát, cô đơn, bị xã hội phán xét. Cuộc đời bà ngắn và đắng. Vậy mà bà để lại được một di sản thơ Nôm sống mãi hơn 200 năm.

Còn chúng ta, phụ nữ thời 4.0 sống thọ hơn bà rất nhiều. Có bằng đại học bà không có. Có quyền tự do bà không có. Có internet, có máy bay, có quyền bầu cử, có cả quyền không lấy chồng nếu không muốn.

Vậy mà có những đêm, ngồi trên giường lúc 1 giờ sáng, tay vẫn cuộn TikTok không ngừng, lòng thì trống rỗng, ta tự hỏi: Mình đang sống cuộc đời này, hay chỉ đang trượt qua nó?

Bà Hồ Xuân Hương sống ngắn nhưng sống đầy. Bà có 4 câu thơ mà nói được một đời người.

Còn ta, sống dài nhưng có khi đi cả tuần không có một khoảnh khắc nào thực sự là "của mình". Sáng dậy lướt điện thoại. Đi làm theo deadline của người khác. Ăn theo gợi ý của thuật toán. Mua theo livestream của KOL. Yêu theo chuẩn của TikTok. Buồn theo trend của mạng xã hội.

Lời nhắn gửi từ một người phụ nữ thế kỷ 18

Tuần này, kỳ nghỉ lễ vừa kết thúc. Mai bạn quay lại văn phòng. Có thể bạn đang mệt. Có thể bạn đang buồn. Có thể bạn vừa trải qua một dịp lễ ở nhà chồng đầy mệt mỏi, hoặc một mình lướt mạng và thấy ai cũng đang vui hơn mình.

Đêm nay, trước khi ngủ, thử đặt điện thoại xuống một chút. Đọc lại bốn câu thơ ấy thật chậm:

"Thân em vừa trắng lại vừa tròn

Bảy nổi ba chìm với nước non

Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn

Mà em vẫn giữ tấm lòng son".

Và tự hỏi mình ba câu:

Một, đời đang nặn mình thành hình dạng gì và mình có muốn hình dạng ấy không?

Hai, "tấm lòng son" của riêng mình bây giờ là gì, mình còn giữ được không?

Ba, nếu một người phụ nữ cách đây hơn 200 năm, không có internet, không có quyền lực, không có tự do vẫn dám sống chậm, dám sống thật, dám tự khen mình, dám tự ghi tên mình vào lịch sử...

...thì mình, hôm nay, có cớ gì để không sống cuộc đời của riêng mình?

*Bài viết là góc nhìn cá nhân của tác giả khi đọc lại thơ Hồ Xuân Hương ở tuổi trưởng thành. Mong rằng có thể chạm tới một điều gì đó trong bạn đặc biệt vào những ngày đầu tháng 5 này, khi kỳ nghỉ vừa khép lại và một chu kỳ mới của cuộc sống lại bắt đầu.