Từng ép mình cắt sạch cà phê, ăn ngoài và mua sắm, bà mẹ 2 con nhận ra sai lầm lớn nhất là biến tiết kiệm thành một cuộc chịu đựng

Ở tuổi 41, chị Nguyễn Hoài Phương, sống tại Thanh Xuân (Hà Nội), từng nghĩ mình là người "không có khả năng tiết kiệm". Gia đình có hai nguồn thu nhập tương đối ổn định, các khoản lớn như tiền học của con, điện nước, phí sinh hoạt đều được tính toán, nhưng cuối tháng số tiền còn lại thường thấp hơn dự kiến.

Sau một lần rà soát sao kê, chị phát hiện hàng loạt khoản chi nhỏ xuất hiện với tần suất dày đặc: Cà phê, ăn trưa bên ngoài, đồ ăn đặt về nhà, quần áo mua theo đợt giảm giá, mỹ phẩm, những món đồ gia dụng "không đắt lắm". Mỗi khoản nhìn riêng không đáng bao nhiêu, nhưng cộng lại thành một con số khiến chị giật mình.

"Mình nghĩ rất đơn giản: Nếu những khoản này làm tiền biến mất thì bỏ hết là xong", chị Phương kể. Và thế là một kế hoạch tiết kiệm khá khắc nghiệt bắt đầu.

3 tháng "không cà phê, không ăn ngoài, không mua sắm"

Chị Phương đặt ra quy tắc gần giống một thử thách "no-buy": Cà phê tự pha ở nhà, mang cơm đi làm, không đặt đồ ăn qua ứng dụng, không mua quần áo nếu đồ cũ chưa hỏng, không mua mỹ phẩm ngoài những món đã dùng hết. Những buổi cuối tuần của gia đình cũng được điều chỉnh theo hướng ít tốn kém hơn. Tháng đầu tiên, kết quả khiến chị rất hào hứng. So với mức chi tiêu thông thường, gia đình tiết kiệm thêm được gần 3 triệu đồng. Chị bắt đầu nghĩ rằng chỉ cần duy trì một năm, số tiền dư ra có thể lên tới vài chục triệu đồng.

Nhưng sang tháng thứ hai, cảm giác "chiến thắng" bắt đầu biến thành mệt mỏi. Một buổi sáng quá bận, chị muốn mua cốc cà phê 45.000 đồng nhưng lại thôi vì cảm thấy nếu mua thì mình đã "phá luật". Đồng nghiệp rủ ăn trưa, chị từ chối dù thực sự muốn đi. Có chiếc áo đang giảm giá và phù hợp với công việc, chị cũng không mua vì tháng đó đã tự đặt mục tiêu "0 đồng cho quần áo". Đến cuối tuần, hai con đề nghị cả nhà đi ăn món yêu thích. Phản ứng đầu tiên của chị không còn là "đi đâu?" mà là "hết bao nhiêu tiền?".

Đó cũng là lúc chị bắt đầu nhận ra vấn đề. Tiền trong tài khoản tăng lên, nhưng gần như mọi niềm vui nhỏ đều bị quy đổi thành cảm giác tội lỗi.

Càng ép mình tiết kiệm, chị càng dễ tiêu bù

Kế hoạch cuối cùng không thất bại vì một khoản chi lớn. Nó đổ vỡ từ những lần "phá lệ" rất nhỏ. Sau nhiều tuần không mua sắm, có hôm chị Phương vào trung tâm thương mại và mua liền vài món quần áo. Sau một thời gian dài tự nấu và mang cơm, một cuối tuần gia đình ăn ngoài liên tiếp nhiều bữa. Có tháng chị còn đặt đồ ăn nhiều hơn trước vì quá mệt với việc ngày nào cũng phải chuẩn bị.

Điều đáng nói là mỗi lần đã "phạm luật", chị lại có tâm lý: Đằng nào tháng này cũng không đạt mục tiêu nữa. Đó là vòng lặp khá quen thuộc của những kế hoạch tiết kiệm quá cực đoan: cắt mạnh - chịu đựng - phá kế hoạch - tiêu bù - cảm thấy thất bại - rồi lại bắt đầu một kế hoạch khắt khe khác.

Chị Phương mất khá lâu mới nhận ra mình không thất bại vì thiếu kỷ luật. Vấn đề nằm ở cách đặt mục tiêu. Chị đã coi tất cả chi tiêu không thiết yếu là "kẻ thù", trong khi cuộc sống của một gia đình không chỉ có những khoản bắt buộc như tiền nhà, tiền học, tiền điện hay thực phẩm. Một cốc cà phê với bạn bè, một bữa ăn cuối tuần cùng con hay một món đồ thực sự yêu thích cũng có giá trị riêng. Nếu kế hoạch tài chính chỉ hoạt động khi con người liên tục phải nói "không" với những điều mình thích, khả năng duy trì nó trong nhiều năm sẽ rất thấp.

Thay vì cắt sạch, bà mẹ 2 con chuyển sang đặt "hạn mức vui vẻ"

Sau lần đó, chị Phương thay đổi hoàn toàn cách quản lý tiền. Thay vì đặt mục tiêu "không được tiêu", chị đặt ra một khoản tiền được phép tiêu mà không cần cảm thấy có lỗi. Mỗi tháng, ngay khi nhận thu nhập, gia đình chia tiền thành các nhóm: Chi phí cố định, chi phí sinh hoạt, tiết kiệm dài hạn và một khoản dành cho những nhu cầu mang lại niềm vui. Tiền tiết kiệm được chuyển sang tài khoản riêng trước, thay vì đợi cuối tháng còn bao nhiêu mới để dành.

Riêng những khoản chị từng cố cắt sạch được điều chỉnh như sau:

Thoạt nhìn, số tiền tiết kiệm hàng tháng theo phương án mới thậm chí thấp hơn giai đoạn "thắt lưng buộc bụng". Nhưng có một khác biệt rất lớn: Chị duy trì được nó. Một năm tiết kiệm đều 2,5 triệu đồng mỗi tháng tạo ra 30 triệu đồng. Trong khi một kế hoạch đặt mục tiêu 4 triệu đồng nhưng chỉ thực hiện được hai, ba tháng rồi bỏ dở chưa chắc mang lại kết quả tương tự.

"Trước đây mình muốn tháng nào cũng phải thật hoàn hảo. Bây giờ mình chỉ cần tháng sau vẫn tiếp tục được", chị Phương nói.

Sai lầm không nằm ở cốc cà phê 40.000 đồng

Sau nhiều lần thay đổi kế hoạch, chị Phương nhận ra một điều khác: Những khoản nhỏ rất dễ bị nhìn thấy nên cũng dễ trở thành "thủ phạm" nhất. Cốc cà phê 40.000 đồng xuất hiện ngay trước mắt. Một bữa ăn ngoài 300.000 đồng khiến chúng ta lập tức cảm thấy mình vừa tiêu tiền. Nhưng nhiều khoản lớn hơn lại dễ bị bỏ qua: Mua điện thoại mới sớm hơn cần thiết, đăng ký dịch vụ rồi không sử dụng, mua đồ gia dụng theo cảm hứng, vay tiêu dùng với lãi suất cao, mua hàng giảm giá nhưng không thực sự cần.

Nếu chỉ chăm chăm cắt những niềm vui nhỏ trong khi những quyết định tài chính lớn vẫn thiếu kiểm soát, cảm giác hy sinh có thể rất lớn nhưng số tiền giữ lại chưa chắc tương xứng. Vì vậy, nguyên tắc hiện tại của chị Phương khá đơn giản: Cắt mạnh những khoản không mang lại giá trị, cắt vừa những khoản có thể tối ưu và giữ lại một phần tiền cho những thứ khiến cuộc sống dễ chịu hơn.

Ví dụ, chị không còn mua quần áo chỉ vì giảm giá, nhưng sẵn sàng mua một món thực sự cần. Chị hạn chế đặt đồ ăn trong ngày thường, nhưng vẫn dành một vài bữa mỗi tháng để cả nhà ra ngoài. Chị pha cà phê ở nhà phần lớn thời gian, nhưng không từ chối một cuộc gặp bạn bè chỉ để tiết kiệm vài chục nghìn đồng.

Tiết kiệm tốt không phải là tháng bạn tiêu ít nhất

Có một thay đổi thú vị sau khi chị Phương bớt khắt khe với chính mình: Việc tiết kiệm lại trở nên nhẹ nhàng hơn. Trước đây, chị thường xuyên mở ứng dụng ngân hàng để xem tháng này đã tiêu bao nhiêu, rồi tự trách khi vượt kế hoạch. Hiện tại, khoản tiết kiệm được chuyển đi ngay đầu tháng. Phần còn lại được chia theo hạn mức và chị chỉ cần bảo đảm không phá vỡ những giới hạn lớn.

Một tháng có sinh nhật, du lịch hoặc nhiều cuộc gặp gỡ, chi phí có thể cao hơn. Tháng sau gia đình tự điều chỉnh. Chị không còn cố biến 12 tháng trong năm thành 12 tháng giống hệt nhau. Đó cũng là điểm nhiều người dễ bỏ qua khi bắt đầu quản lý tài chính: Tiết kiệm không phải một cuộc thi xem ai có thể chịu khổ lâu hơn.

Nếu mỗi cốc cà phê đều khiến bạn áy náy, mỗi bữa ăn ngoài đều bị coi là thất bại và mỗi lần mua một món mình thích đều phải tự trách, kế hoạch đó có thể đang đi quá xa. Một kế hoạch tốt không nhất thiết tạo ra con số tiết kiệm lớn nhất trong tháng đầu tiên. Nó cần tạo ra một con số mà bạn vẫn có thể duy trì sau 6 tháng, một năm, thậm chí nhiều năm.

Sau cùng, bài học lớn nhất của bà mẹ 2 con không phải cách bỏ cà phê hay hạn chế mua sắm. Đó là việc hiểu rằng tiết kiệm bền vững cần có khoảng thở. Bởi mục tiêu của quản lý tiền bạc không phải biến hiện tại thành một quãng thời gian chịu đựng để đổi lấy tương lai. Tiền cần giúp chúng ta chuẩn bị cho ngày mai, nhưng cũng cần để cuộc sống hôm nay vẫn đáng sống.