Tưởng chia tiền theo 50-30-20 là khôn ngoan, 4 kiểu gia đình này lại dễ rơi vào cảnh thiếu trước hụt sau

Quy tắc 50-30-20 được nhiều người yêu thích vì dễ nhớ, dễ áp dụng và tạo ra một khung tham khảo tương đối rõ ràng. Với một gia đình có thu nhập ổn định, ít nợ, chi phí nhà ở vừa phải và không có nhiều người phụ thuộc, đây có thể là điểm bắt đầu hợp lý.

Nhưng vấn đề xuất hiện khi tỷ lệ tham khảo được biến thành một tiêu chuẩn bắt buộc. Có người tự trách bản thân vì chi phí thiết yếu chiếm tới 65% thu nhập. Có gia đình cố dành đủ 30% cho nhu cầu cá nhân trong khi đang có khoản vay lãi cao. Ngược lại, cũng có người ép mình tiết kiệm 20% bằng mọi giá, dù số tiền còn lại không đủ đáp ứng những nhu cầu cơ bản.

Một kế hoạch tài chính tốt không nằm ở việc các con số có đẹp hay không, mà nằm ở việc chúng có phù hợp với hoàn cảnh sống thực tế hay không. Nếu gia đình đang ở một trong bốn tình huống dưới đây, quy tắc 50-30-20 cần được điều chỉnh thay vì áp dụng nguyên bản.

1. Thu nhập thấp hoặc chi phí thiết yếu đã vượt quá 50%

Trong quy tắc 50-30-20, nhóm nhu cầu thiết yếu bao gồm tiền thuê hoặc trả góp nhà, thực phẩm, điện nước, đi lại, học phí cơ bản, bảo hiểm và các khoản chi bắt buộc khác.

Tuy nhiên, với nhiều gia đình ở thành phố lớn, chỉ riêng tiền nhà đã có thể chiếm 30-40% thu nhập. Sau khi cộng thêm tiền ăn, tiền học cho con, xăng xe, điện nước và các khoản sinh hoạt khác, tỷ lệ chi thiết yếu có thể lên tới 60-70%.

Ví dụ, một gia đình có thu nhập 20 triệu đồng mỗi tháng nhưng phải trả 7 triệu đồng tiền thuê nhà, 5 triệu đồng tiền ăn, 3 triệu đồng học phí và chăm sóc con, 2 triệu đồng cho điện nước, đi lại. Tổng chi thiết yếu đã là 17 triệu đồng, tương đương 85% thu nhập. Trong hoàn cảnh này, yêu cầu gia đình chỉ dùng 50%, tức 10 triệu đồng, cho nhu cầu cơ bản là điều gần như không thể.

Việc cần làm không phải là cố cắt tiền ăn, tiền học hoặc tiền nhà xuống một cách cực đoan, mà là nhìn đúng bản chất vấn đề: khoảng cách giữa thu nhập và chi phí thiết yếu đang quá hẹp.

Gia đình có thể chuyển sang tỷ lệ 70-10-20 hoặc 75-10-15. Trong đó, phần dành cho mong muốn cá nhân được thu hẹp, còn mục tiêu tiết kiệm được giữ ở mức vừa sức. Ngay cả khi chỉ để dành được 5-10% thu nhập, việc duy trì đều đặn vẫn tốt hơn đặt mục tiêu 20% rồi liên tục phải rút tiền tiết kiệm để bù chi tiêu.

Về dài hạn, giải pháp quan trọng không chỉ là cắt giảm mà còn phải tìm cách tăng thu nhập, giảm chi phí nhà ở hoặc xử lý những khoản chi cố định đang quá lớn.

2. Gia đình đang có khoản nợ lãi suất cao

Quy tắc 50-30-20 thường xếp việc trả nợ vào nhóm 20%, cùng với tiết kiệm và đầu tư. Cách chia này có thể phù hợp với các khoản vay dài hạn, lãi suất thấp và có kế hoạch trả rõ ràng.

Nhưng nếu gia đình đang có nợ thẻ tín dụng, vay tiêu dùng, vay nóng hoặc các khoản nợ có lãi suất cao, dành tới 30% thu nhập cho nhu cầu mong muốn là không hợp lý.

Giả sử một gia đình thu nhập 30 triệu đồng mỗi tháng, đang nợ 100 triệu đồng thẻ tín dụng và vay tiêu dùng. Nếu vẫn giữ 9 triệu đồng, tương đương 30% thu nhập, cho mua sắm, ăn ngoài, du lịch và giải trí, trong khi chỉ dành 6 triệu đồng trả nợ, khoản lãi có thể kéo dài thời gian thoát nợ thêm nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

Trong giai đoạn này, ngân sách có thể được điều chỉnh thành 55-10-35 hoặc 60-5-35. Phần dành cho mong muốn cá nhân nên giảm mạnh, còn phần trả nợ được ưu tiên.

Gia đình vẫn cần duy trì một quỹ dự phòng nhỏ, chẳng hạn tương đương một tháng chi phí thiết yếu, để tránh phải vay thêm khi phát sinh sự cố. Sau đó, phần lớn tiền dư nên được dùng để thanh toán những khoản nợ có lãi suất cao nhất trước.

Khi nợ đã giảm về mức an toàn, gia đình có thể quay lại tăng tỷ lệ tiết kiệm, đầu tư và chi tiêu cho trải nghiệm. Trong trường hợp này, 50-30-20 nên được xem là đích đến sau khi xử lý nợ, không phải công thức phải tuân thủ ngay từ đầu.

3. Gia đình đang nuôi con nhỏ, chăm người già hoặc có nhiều người phụ thuộc

Hai gia đình cùng có thu nhập 35 triệu đồng mỗi tháng nhưng áp lực tài chính có thể hoàn toàn khác nhau.

Một cặp vợ chồng chưa có con có thể dễ dàng giữ chi phí thiết yếu quanh mức 50%. Trong khi đó, gia đình có hai con nhỏ, cha mẹ già cần hỗ trợ thường xuyên hoặc người thân đang điều trị dài hạn có thể phải dành phần lớn thu nhập cho học phí, y tế, chăm sóc và sinh hoạt.

Những khoản chi này không thể tùy tiện xếp vào nhóm "mong muốn" rồi cắt bỏ. Tiền học của con, thuốc men của cha mẹ hoặc chi phí thuê người chăm sóc đều có thể là nghĩa vụ thiết yếu trong từng giai đoạn.

Với nhóm gia đình này, tỷ lệ ngân sách có thể thay đổi theo từng năm. Khi con còn nhỏ hoặc cha mẹ cần chăm sóc nhiều, chi phí thiết yếu có thể chiếm 65-75%. Khi con lớn hơn, gia đình có thể tái phân bổ phần tiền đó cho quỹ hưu trí, đầu tư hoặc mục tiêu mua nhà.

Điều quan trọng là không để toàn bộ khoản tiết kiệm bị xóa bỏ. Gia đình có thể chưa đạt mức 20%, nhưng vẫn nên giữ một tỷ lệ tối thiểu, chẳng hạn 5-10%, cho quỹ dự phòng và tương lai dài hạn.

Nếu bỏ tiết kiệm hoàn toàn trong nhiều năm, gia đình rất dễ rơi vào vòng lặp: thu nhập tăng đến đâu, nghĩa vụ tài chính tăng đến đó, nhưng tài sản tích lũy gần như không thay đổi.

4. Thu nhập không đều hoặc làm nghề tự do

Quy tắc 50-30-20 được xây dựng thuận lợi nhất trên nền tảng thu nhập đều đặn hàng tháng. Với người làm nghề tự do, kinh doanh, nhận hoa hồng hoặc có thu nhập theo mùa vụ, việc chia ngân sách dựa trên thu nhập của một tháng có thể gây sai lệch.

Một tháng thu nhập 50 triệu đồng không có nghĩa gia đình có thể dành 15 triệu đồng cho nhu cầu cá nhân. Bởi tháng tiếp theo, thu nhập có thể chỉ còn 15 triệu đồng, trong khi tiền nhà, tiền học và chi phí sinh hoạt vẫn giữ nguyên.

Trong trường hợp này, nên tính thu nhập trung bình dựa trên ít nhất 6-12 tháng, sau khi đã trừ thuế, chi phí kinh doanh và các nghĩa vụ liên quan đến công việc.

Gia đình cũng cần xây quỹ dự phòng lớn hơn mức thông thường. Thay vì chỉ dự trữ 3 tháng chi phí thiết yếu, người có thu nhập biến động nên hướng tới 6-12 tháng.

Một cách quản lý phù hợp là tự trả cho mình một "mức lương cố định". Chẳng hạn, dù tháng đó thu nhập 30 triệu hay 60 triệu đồng, gia đình chỉ chuyển 25 triệu đồng sang tài khoản chi tiêu. Phần còn lại được giữ trong tài khoản dự phòng thu nhập để bù cho những tháng thấp điểm.

Khi đó, tỷ lệ 50-30-20 có thể được áp dụng trên mức lương cố định tự đặt ra, thay vì trên toàn bộ số tiền kiếm được trong từng tháng. Cách này giúp lối sống không phình to mỗi khi thu nhập tăng tạm thời.

Không có một tỷ lệ đúng cho mọi gia đình

Quy tắc 50-30-20 không sai. Sai lầm nằm ở việc coi nó là khuôn mẫu duy nhất để đánh giá một gia đình có quản lý tiền tốt hay không.

Có thời điểm, ngân sách phù hợp của bạn có thể là 70-10-20. Khi đang trả nợ, tỷ lệ có thể là 55-5-40. Khi thu nhập tăng và các nghĩa vụ giảm, gia đình hoàn toàn có thể chuyển sang 45-20-35 để tăng tốc tích lũy.

Thay vì cố đạt một tỷ lệ đẹp, hãy tập trung vào bốn câu hỏi: Các chi phí thiết yếu có đang tăng nhanh hơn thu nhập không? Gia đình có quỹ dự phòng hay chưa? Nợ có đang giảm dần không? Tài sản tích lũy có tăng lên theo thời gian không?

Nếu câu trả lời đang đi theo hướng tích cực, kế hoạch tài chính của gia đình vẫn có thể được xem là hiệu quả, ngay cả khi nó không giống công thức 50-30-20.

Một quy tắc tài chính chỉ thực sự hữu ích khi nó giúp con người sống chủ động hơn. Nếu một công thức khiến gia đình liên tục cảm thấy thất bại, thiếu thốn hoặc phải che giấu những khoản chi cần thiết, đã đến lúc điều chỉnh công thức, chứ không phải tiếp tục ép cuộc sống vào những con số.